[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=X-GZJ5sBHFU[/youtube]

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=axtbcVpyQvk[/youtube]

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=UNpvchyRoAg[/youtube]

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=uW5K6MmsUYw[/youtube]

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=5_zyStlMLP8[/youtube]

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=ilGnhxRy-sA[/youtube]

Autoritetet kineze kanë zbuluar 22 dyqane të tjera të rreme Apple, që veprojnë në qytetin e Kunming. Sipas raporteve të mediave, autoritetet i kanë kërkuar dyqaneve të mos e përdorin markën e Apple për të shitur produktet e tyre.

Para një muaji një blog kishte zbuluar se në Kunming ekzistonin 5 dyqane të rreme Apple, tre prej të cilëve ishin mbyllur.

Parahistoria e Pellazgëve

Vendbanimet dhe kultura e Tripoljes

Kultura Kukuteni (kulturë neolitike) shtrihej në lindje të Karpateve, në Rumaninë e sotme verilindore, Moldavi dhe Ukrainë jugperëndimore, më së shumti rreth lumit Dnjepër.

Kjo kulturë u zhvillua nga vitet 7.500 deri 2.750 p.e.s. Në shumë aspekte ishte si-motër me kulturën fqinje të Vinçës e cila shtrihej në këtë kohë në pjesën tjetër të Rumanisë, Serbi, Shqipëri Veriore etj.
Kushtet natyrore në këtë kohë ishin më të mira, dhe në fazën mesme të zhvillimit të kësaj kulture, temperatura ishte me e larta në 18 mijë vitet e fundit, çfarë nuk është as sot, gjë që ka ndikuar në zhvillimin e bujqësisë.

Gjithsesi, në Evropën juglindore, njerëzit e të ashtuquajturës Kulturë e Tripoljes ishin kryesisht dinarikë.


Vendbanimet

Banonin në kasolle të mëdha, skeletin ua bënin nga drurët dhe thuprat, pastaj muret nga gardhi lyheshin me baltë, ndërsa në pjesën e sipërme mbuloheshin me kallam dhe kashtë.

Drunjtë priteshin në pyll, me sëpatë guri. Më pas u hiqeshin degët, dhe bëheshin hunj, të cilët digjeshin në pjesën e cila do të ngulej në tokë.

Kultura e Vuçedollit
Shtrihej në Dalmaci e Panoni nga vitet 3000 deri 2200 p.e.s. Ishte derivat i kulturës së Vinçës.
Dallohej për përdorimin e gjerë të remit (bakrit), kultin e diellit, yllësve dhe pëllumbave. Në këtë kulturë identiteti dhe etnonimi `ilir` ka qenë pa asnjë dyshim i pranishëm.
Mund të ngrihet teoria, se Kapmi me rrethin e njerëzve të tij, i përkisnin kësaj kulture.

Së pari, fundi i kësaj kulture, i përket viteve 2200, ndërsa shpërngulja e Kadmit për në jug ku themeloi Thebën u bë rreth viteve 2.000. Së dyti Enkelejtë jetonin në dy vende, një grup Enkelejsh në Mal të Zi afër Gjirit të Rizonit, ndërsa të tjerët në Liqenin e Ohrit.

Njëri grup nga këta patjetër është i prejardhur nga tjetri grup. I biri i Evropës me Zeusin, Dodoni themelon Dodonën, ku sipas të dhënave arkeologjike ka shërbyer si vend kulti nga vitet 2000 p.e.s.

Dhe çuditërisht, kemi kultin e pëllumbit në Kulturën e Vuçedollit ku përfaqësohet fare mirë me"pëllumbeshën e Vuçedollit", kemi emrin Dodon dhe Dodonë, me rrënjë ngafjala shqipe "dudí" që dmth pëllumbeshë, ndërsa për vetë Dodonën ekziston dhe një variant tjetër nga Herodoti që një pëllumbeshë që fliste sikur njërin e porositi ndërtimin e kësaj faltoreje.

Pra është e qartë lidhja kulturore mes Kulturës së Vuçedollit dhe njerëzve që mitologjia i përmend si farefis i Kadmit. Është edhe koincidimi i këtyre dy ngjarjeve, fundi i Kulturës së Vuçedollit, dhe shpërngulja e Kadmit.

Po ashtu kemi një qytet Buthoe në Malin e Zi të sotëm, që sot quhet Budva, dhe një qytet tjetër Buthrotum në jug të Shqipërisë. Axha i Kadmit Beli, duhet t`a ketë emrin sipas një vegle bujqësore "bel", sikurse Kadmi duhet t`a ketë emrin po ashtu sipas një vegle bujqësore
"kadhëm".

Biri i Belit, Aegypti, sipas mitologjisë sundonte një vend që shkrimtarët e lashtë e quajnë Arabia, ndërsa në territorin e Kulturës sëVuçedollit, përfshihet edhe lumi Raba në Hungari që në kohëra të lashta quhej Arabo, pra që s`kishte ndonjë lidhje me Arabi siç pretendohet.

Vëllai i Aegyptit, Danau u shpërngul për në Peloponez, gjithashtu rreth viteve 2.000.

Kështu meqë kultin e pëllumbeshës e gjejmë në Vuçedoll, supozojmë që Agenori me farefisin e tij jetoi në Vuçedoll, dhe mbase ishte nga një familje prijëse e ndonjë fisi të madh. Në vitet 2.200 kemi rënien e kësaj kulture, dhe në këtë kohë duhet të ketë filluar shpërngulja e
Kadmejve, për në jug.

Enkelejtë në këtë kohë duhet të kenë qenë duke jetuar në Malin e Zi të sotëm tek Gjiri i Rizonit dhe Budva (Buthoe), ku sipas mitologjisë Kadmi bën aleancë me ta. Pastaj kjo popullësi, është shpërngulur kah jugu, duke themeluar Buthrotin (Butrint), si kujtim për Buthoen, pastaj qytetin tjetër Phoenikia (Finiqi).

Emrat që vinë nga vegla bujqësore, pasqyrojnë zhvillimin teknologjik të kësaj kulture, pra përdorimi i gjerë i metalit, e që vjen në shprehje edhe me emrat e tjerë psh Kiliksi që mund të lidhet me "kalk" (gëlqere, qelq), Danau "danat" (darët për këputje), Feniksi me përpunimin e cohës (finje) etj.

Nga ana tjetër Enkelejtë që jetonin brenda territorit të kulturës së Vuçedollit,një pjesë shpërngulen për në rrethinat e Liqenit të Ohrit.

Më pas kemi shpërnguljen e dytë, nga Phoenikia e Epirit për në jug, ku themelohet Dodona, Theba, Kreta, Mikena, etj.

Kafsha që priu qytetërimin pellazg
Një numër i madh i miteve, legjendave, gjenealogjive të lashta, madje dhe shkrime që mund t`i konsiderojmë burime të mirëfillta historike, bëjnë fjalë për një zakon të lashtë që ndiqnin pellazgët kur popullonin toka të reja.

Orakulli caktonte një kafshë që duhej ndjekur njeriu, familja ose fisi që do të shpërngulej dhe në vendin ku ndalet kafsha aty krijohet kolonia, ndërsa kafsha flijohet për hyjnitë. Me emrin e kafshës më pas, quhet ose vendi ose fisi.

Ky zakon ishte i përhapur nëpër të gjithë fiset e lashta pellazge. Kadmi kur u nis të kërkonte të motrën Evropën e pyeti orakullin e Delfit, që e udhëzoi që të mos e kërkonte motrën por të ndiqte lopën e parë që do ta haste pasi të largohej nga orakulli dhe aty ku të ndalej lopa për të pushuar, të themelonte një qytet të ri.

Një gjë e ngjashme ndodh edhe me Karanin mbretin e parë maqedonas, të cilin po ashtu orakulli i Delfit e udhëzon që të ndërtojë një qytet aty ku t`a gjejë duke pushuar një kope dhish. Karani gjen dhitë në një vend në malësitë Ilirisë së jugut, ku themelon qytetin e ri që e emërton sipas dhive.

Ky zakon ishte shumë i përhapur edhe tek fiset pellazgjike në Itali. Po sjell një përmbledhje nga libri "Mitologjitë romake dhe evropiane" të autorëve Ives Bonfoj dhe Vendi Doniger (Yves Bonnefoy, Wendy Doniger).

Me fjalën latine `ver sacrum` autorët romakë tregonin një ritual të disa fiseve italiane që sot njihen si sabellian-umbrian. Që nga koha kur sabinët e parë u vendosën në Itali dhe gjatë ekspansionit të tyre drejt Latiumit, ishte një zakon që t`i truhej hyjnisë një gjeneratë e tërë njerëzish që lindnin brenda një viti, zakonisht në vitin që pasonte ndonjë luftë, uri ose tejpopullim të vendit.

Djem të rinj, të aftë për bartur armë, caktoheshin të linin vendin e tyre dhe të themelonin koloni në toka të reja. Kështu sabinët që arritën në Romën u quajtën "sakrani" sipas fjalës "sacrum" (i shenjtë), sepse kishin lindur në kohën e `verës së shenjtë`.

Sabinë të tjerë ndoqën një mëzat i cili dërgoi në tokat e oskanëve dhe aty ku mëzati filloi të shkrryhej për tokë, u vendosën, kështu u krijua fisi Samnit. Sabinët e prirë nga një qukapik që i thoshin `pik` në gjuhën e atëhershme, u quajtën `pikenë`, dhe u vendosën në detin Adriatik.

Fise të tjera që ndoqën mënyra të ngjashme popullimi, ishin: frentanët që u quajtën sipas drerit (në thrakisht brendon, në oskanishte frentan), hirpinët sipas `hirp` (ujku, nga Ulk > Ulp > Irp), lykanët sipas `lyk` (ujku), Ursentinët sipas `ursa` (arusha), ndërsa nga emër-vendet Brindizi nga `brendon`, ndërsa Italia nga "viteliu" vend i viçave (vjetave).

Tregohet se Seleuku shumë kohë pas vdekjes së Lekës së Madh, shkoi në malin e Kasit (Kasius), një majë e shenjtë kushtuar Zeusit, ku flijoi një kafshë dhe pyeti se ku duhet të themelohet kryeqyteti i mbretërisë së tij. Atëherë një shqiponjë, shpend i shenjtë i Zeusit, rrëmbeu flinë dhe shkoi me të deri në vendin e Seleukisë ku u ndal dhe Seleuku në atë vend themeloi qytetin që u quajt Seleukia Pieria.


Dodona

Dodona gjendet në jugun e Shqipërisë, në krahinën e quajtur Çamëri, në kohëra të lashta Epir. Hesiodi thotë se krahina përreth Dodonës quhej Hellopia. Këtu na del emërtimi i shpeshtë me rrënjën "Hell" (Hyll), dhe prapashtesa e zakonshme pellazge. Ndërsa Dodona emrin e vet duhet ta ketë nga pëllumbat.

Citim:
DUDI f. sh.
1. zool. Kumri. Këndon dudia.
2. fig. bised. Vajzë a grua shumë e bukur e
tërheqëse. Mos na qaj nuse dudia. kr. pop.
Shkon dudia e me gojë s`u flet. kr. pop.

Pra `dodë` duhet të jetë një emër i lashtë për pëllumbeshat ose kumritë, dhe prapashtesa -ona është ilire sikurse tek qytetet tjera Aulona, Aenona, etj. Dodona ka dhe një lidhje tjetër me pëllumbat. Herodoti thotë se një pëllumbeshë erdhi e u vendos në drurin e shenjtë të dushkut dhe i porositi banorët e atyshëm që të ndërtojnë një faltore për Zeusin.

Në mijëvjeçarin e dytë p.e.s. në këtë vend adhurohej druri i pishës dhe druri i dushkut. Gjatë shekujve 14 dhe 13 p.e.s. ky kult i drurit filloi të ndërthurej me kultin e Zeusit, i cili në këtë kohë quhej Div dhe gruas së tij Divija. Edhe më vonë kur në tërë krahinat jugore pellazge si grua e Zeusit konsiderohej Hera, në Dodonë vazhdonte adhurimi i Divijës (Dionës) si grua e Zeusit.

Në fillim nuk kishte asnjë ndërtim, ngaqë pellazgët fillimisht adhuronin perënditë në qiell të hapur. Në vendin e shenjtë rrinin priftërinjtë që quheshin Selloi, e të cilët rrinin këmbë-zbathur dhe flinin në tokë (sipas legjendës). Ardhja e pëllumbeshës shënon zëvendësimin e priftërinjve me priftëresha. Athena më vonë nga druri i shenjtë i Zeusit punon direkun e anijes `Argo` me të cilën udhëtojnë Argonautët.

Në shek. 4 p.e.s. u ndërtua një faltore e vogël për nder të Zeusit. Në shek. 3 p.e.s. mbreti Pirro ndërmerr ndërtime të mëdha në këtë vend, dhe organizon lojëra për çdo katër vite, ku bëheshin gara muzikore dhe atletike, ndërtoi një mur përreth orakullit dhe drurit të shenjtë, ndërtoi një faltore për Herakliun dhe një tjetër për Dionën, dhe për herë të parë ndërtohet një teatër. Dodona në këtë kohë bëhet qendër fetare dhe politike e Epirit.

Në vitin 219 p.e.s. etolianët ndërmarrin një invadim dhe shkatërrojnë ndërtesat e Dodonës, por epirotët i ndërtojnë përsëri me ndihmën e mbretit Filip i V i Maqedonisë, me ç`rast faltoret e Zeusit, Dionës dhe Herakliut u ndërtuan edhe më të mëdha, si dhe u ndërtua një stadium.

Gjatë pushtimit romak me 167 p.e.s. vendi i shenjtë në Dodonë u shkatërrua përsëri, dhe më vonë më 31 p.e.s. u rindërtua nga Oktavian Augusti.

Dodona vazhdoi veprimtarinë dhe u adhurua deri më 391 të e. r. kur të krishterët e prenë me sëpatë drurin e shenjtë të Zeusit ndërsa faltoret u mbyllën.
Ka dhe versione tjera për emrin e Dodonës. Zeusi me Evropën kishin pasur një djalë me emrin Dodon, dhe nga ky i ka mbetur emri Dodonës. Varianti tjetër thotë se një nuse uji, bijë e Okeanit e quajtur Dodonë i la emrin e vet Dodonës.

Më i mundshëm duket versioni me djalin e Zeusit. Ngjarja e Evropës sipas Herodotit ka ndodhur rreth viteve 2.000, pra në të njëjtën kohë edhe kur emri i Dodonit i vëhet Dodonës. Po ashtu kjo kohë mbahet se përfundimi i kulturës së Vuçedollit, që është e njohur për figurën "Pëllumbesha e Vuçedollit", dhe në përgjithësi për kultin e pëllumbave, dhe shtrihej në trojet iliro-veriore e arrinte në jug deri tek Shqipëria e mesme.
Dodona njihet si orakulli më i vjetër në trojet pellazge. Jo vetëm që ishte më i vjetri, por ishte edhe qendra e mbarë fiseve pellazge, kudo që ato jetonin. Pellazgët sado që nuk arritën të kenë një shtet të përbashkët (mbase për shkak të rrethanave të atëhershme), arritën të kenë një unitet shpirtëror-kulturor. Në Dodonë silleshin dhurata nga të gjithë fiset e pellazgëve e sidomos nga veriu, ilirët, trakët, skythët etj.

Nga gjetjet e qeramikës parahistorike mësohet se kulti i drurit në Dodonë ka filluar që në vitet 2.000.

Ai që vinte të pyeste orakullin për ndonjë çështje duhej të bënte pyetjen ashtu që përgjigja të ishte ose `po` ose `jo`. Vetëm në rastet kur pyetësi ishte një njeri i rëndësishëm dhe kishte sjellë dhurata të shtrenjta, mund të bënte pyetje që ta merrte përgjigjen me më shumë fjalë.

Përgjigja kuptohej nga zhurma që bënin gjethet e `dushkut të shenjtë`. Ndërsa nga shekulli i pestë p.e.s. kishte filluar profetizimi me anë të disa kazanëve metalikë, të cilët kumbonin nga goditjet dhe këto zhurma më pas interpretoheshin si fjalë.


Nesilët

Nesilët ishin një fis pellazg që u larguan nga gadishulli Ilirik dhe u vendosën në Anatoli rreth viteve 2.000 p.e.s. Ata invaduan Anatolinë të armatosur me armë bronzi, dhe u vendosën si kastë sunduese mbi vendasit, që quheshin hatë. Njëherësh kjo është një fakt që pellazgët nuk kanë prejardhje nga Azia, por ka ndodhur krejt e kundërta. Ata morën shumë elemente kulture nga vendasit hatët, si dhe nga popujt tjerë përreth, por për ne janë me rëndësi ato që morën me vete nga gadishulli Ilirik.

Arinna - Hyjnesha e diellit. Emri ka lidhje me fjalën shqipe `ar` (flori), si një epitet i ngjyrës së verdhë diellore. Në këtë kohë ari veç ka qenë i njohur nga populli pellazg.

Halki - Perëndia e drithërave. Paraqitet edhe si patron i pijes. `Halki` në gjuhën nesile do të thotë `elb`. Është bërë një kalim nga `p` në `k", ngaqë forma e hershme e elbit në shqip është `elp`.

Rundas - Këtu emri nuk ka ndonjë rëndësi. Kjo hyjneshë e gjuetisë dhe e fatit të mirë, paraqitet si një shqiponjë me dy krerë, një simbol i kahershëm pellazg deri në ditët e sotme. Në secilën këmbë mban me kthetrat e saj nga një lepur.

Tarhun dhe Illujanka - Këta janë, i pari Dragoi dhe i dyti Kulshedra. Tarhun patjetër ka prejardhje nga Dragoi, duke ndodhur ndryshimet `t-d, `ra-ar, g-h, o-u. Tarhun është gjithashtu perëndi i motit, ai sillte shi në shkretëtirat e Anadollit, dhe bashkë me shiun i sillte edhe mbretit pushtetin. Illujanka është një gjarpër-kulshedër, e cila shkatërrohet për vdekje nga Tarhuni. Emri Illujanka lidhet me emrin Ilir, se dhe ilirët rridhnin nga një gjarpër.
Periudha kur nesilët (hetitët) u shpërngulën nga gadishulli ilirik, në Anatoli, ka qenë rreth viteve 2.000 sipas shumicës së shkencëtarëve. Në të njëjtën kohë sipas Herodotit, jetoi Kadmi. Edhe Kadmi me vëllezërit bënë një dyndje drejt jugut dhe drejt juglindjes ku arritën deri në Feniki.

Pos kësaj, tregimi mbi Kadmin dhe populli nesil, kanë të përbashkët edhe legjendën e vrasjes së Bollës nga duart e një Drangoi. Në rastin e Kadmit, është vetë Kadmi që mbyt Bollën. Tek nesilët miti bën fjalë siç u tregua më lart, për Tarhunin (dragoin), dhe gjarpërin Illujanka. Është i njëjti mit, që tregon se Kadmi me vëllezër dhe nesilët, vinin nga i njëjti vend, dhe në të njëjtën kohë, d.m.th i përkasin të njëjtës dyndje.

Më pas Kadmi me porosinë e Athinës mbjell dhëmbët e Bollës në tokë, ku sipas mitit nga këta dhëmbë mbijnë ushtarë që quheshin Spartë, dhe që u vranë mes vete me përjashtim të disave prej tyre të cilët i ndihmuan Kadmit në ndërtimin e qytetit.

Pra miti bën fjalë për "njerëz që mbijnë nga toka" d.m.th autoktonë, pastaj "njerëz që mbijnë nga dhëmbët e bollës" d.m.th ilirë, ngaqë ilirët e mbanin veten si pasardhës të gjarprit. E tërë kjo na bën me dije se Kadmi kur erdhi në Beoti gjeti aty "ilirë autoktonë" apo "pellazgë".

Prania e kultit të diellit dhe të gjarprit tregon për zanafillën ballkanike të nesilëve, sepse këto dy kulte zanafillën e kanë në Ballkan dhe kanë filluar të zhvillohen më tepër në periudhën e Neolitit. Simbolet si kryqi grremç dhe gjarpri i stilizuar gjenden në objektet nga Kultura Vinçës dhe Tripoljes.

Fise tjera pellazge që në këtë kohë u vendosën në Anatoli janë edhe Palajanët dhe Luvianët.

Sipas mitit mbi Kadmin, ky pasi u shpërngul në jug, u ndihmon Enkelejve në luftë kundër Ilirëve (luftëra ndërfisnore të asaj kohe), që do të thotë se identiteti ilir ka ekzistuar që në atë kohë. Si fakt tjetër për këtë kemi edhe prapashtesat në emrat e mbretëve ilirë dhe nesilë. Ata i shtonin emrave të vetë prapashtesën -ili, që d.m.th. Hylli, apo Dielli.
Sipas mitit mbi Kadmin, ky pasi u shpërngul në jug, u ndihmon Enkelejve në luftë kundër Ilirëve (luftëra ndërfisnore të asaj kohe), që do të thotë se identiteti ilir ka ekzistuar që në atë kohë. Si fakt tjetër për këtë kemi edhe prapashtesat në emrat e mbretërve ilirë dhe nesilë. Ata i shtonin emrave të vetë prapashtesën -ili, që d.m.th. Hylli, apo Dielli.

Tek nesilët kemi këta mbretër me prapashtesën -ili:
Hatusili I - 1586 – 1556
Mursili I - 1556 – 1526
Hantili I - 1526 – 1496
Tahurvaili - ?
Hantili II - 1500-1450

Emrat e mësipërm të mbretërve nesilë, përsëriten tek mbretërit pasues deri në vitin 1237 p.e.s.

Tek ilirët:

1. Hylli - kësaj radhe emër dhe jo prapashtesë
2. Bardhyli
3. Mytili
4. Skerdilaidi

Kjo prapashtesë ka filluar të vihet në emrat e mbretërve para se nesilët të shpërnguleshin në Anatoli, para viteve 2.000


Nga Karlton Kuni - koha e bronzit në Azinë perëndimore
Citim:
Në periudhën e dytë dhe të tretë në Alishar, mes 2.300 dhe 1.500 p.e.s. që quhet koha e hershme e bronzit, kafkat brakicefale paraqiten, dhe vazhdojnë të jenë aty gjatë gjithë kohës së sundimit nesil, disa shekuj pas viteve 1.500 p.e.s.

Shtati i njërit mashkull ishte i gjatë 174 cm.

Pak para viteve 2.000, një tip brakicefal, me shtat të gjatë, futet në Anatoli nga krahina që ende nuk mund t`i përcaktojmë.
Dinarikët e mirëfilltë në Europë paraqiten qysh në fillim të Neolitit, dhe në disa rajone arrijnë shumicën gjatë Neolitit të mesëm. Ndërsa në Anatoli paraqiten vetëm rreth viteve 2.000, që d.m.th. se qendra e racës tonë është këtu ku jemi ne sot dhe ku ishim dhe atëherë. Kuni në këtë artikull e thotë se dinarikët erdhën nga Azia, por nga faktet që vetë ai i jep, dëshmohet e kundërta.

Këtu janë edhe disa fjalë nga gjuha luviane (e afërt me nesilët):

a - ai
aduali - i egër (i dejun, Dualos perëndia e venës tek peonët)
aku - pij (akull)
anda - brenda
anan - nën, përfundi
ani - nënë (nanë)
arkamana - tatim (arkë, mban, mban në arkë)
arma - hënë (e artë)
da - marr, jap (dha, dhënë)
daduvar - vërja vetes
dakam - tokë
darush - shtatore (dru, e bërë nga druri)
erhua - kufizoj, (rrethoj)
i - ik
kaluti - kthim, rreth (kaloj)
kui - cili, i cili, që
lavar - thyej (lavër, lëvron)
madu - mjaltë (medos në ilirisht)
mallit - mjaltë
muvatalli - i fortë i fuqishëm (muva=muja, muj, mundem)
nani - vëlla (nënë)
naua - nuk, jo
ni, nish - nuk
ovasha - vesh
palahsha - mburojë (palë, e paluar, ose pallë)
pati - shputa
pijama - jap
tarhunt - perëndi i rreufesë (dragon)
tarueja - i drunjtë
tati - i ati
tivat - perëndi e diellit (dios, diwo, div)
ualua - luan
vash - vesh
vashtara - lopar, bari lopësh, (vash vje nga bush, lopë e egër)
vinijant - venë, vinë, verë

Fjalë nesile të ngjashme me shqipen:

aku - pij
alpa - re, mjegull
amuk - mua
ana - nënë (nanë)
anda - në, midis, me, nën, (brenda)
andan - brenda
antuhsa - njeri (ander)
anturia - anas, vendës
apa - pas
apezian - pastaj
ar - arrij
arkaman - tatim (arkë)
ata - i ati
atalla - atëror

ekunima - të ftohtit (akull)

halki - drith (elb)
hallu - thellë
handa - andaj
handai - rendoj, mbledh, gatis
hapina - flakë e hapur
harr - thërrmoj
hastai - asht

it - ik
ká - këtu, khá
kangur - shakull
genu - guni, gjuri
kuisa - cili
guls - gërvisht, shkruaj

lahu - laj, pastroj
lahura - pajisje për flijim (lë, lashë)
lahurnuzi - altar flijimesh
lak - anon, pjerret, shtrembëron
lakarvan - perime (lakër)
laman - emën, emër
lé - lëre, lé
lilipaj - lëpij

ma - mua
makes - rritet (madhe)
marsa - i prishur, i kalbur
marsesa - bëhet i prishur, rebelohet,
milit - mjaltë
mu - mua

nas - neve

pata - shputa

sakuvaj - shikoj
sehuresk - pshurr

taru - dru
te - thënë

ves - vesh
vet - vit, vjet
vijana - vena, verë

zeja – ziej

Sipas mitologjisë, Tithonin të birin e Laomedonit trojan e rrëmbeu Eoja, hyjnesha e agimit, dhe me të lindi një djalë, Memnonin, i cili në moshën madhore, vje në ndihmë të Trojës me një ushtri "ethiopianësh".

Në këtë rast Eoja përfaqëson në përgjithësi një mbretëri që gjendet në lindje (mbretërinë e nesilëve), dhe në veçanti ndonjë princeshë të kësajmbretërie.

Vetë emri Aithiopia tregon mbretërinë e nesilëve, e cila quhej mbretëria e Hatit, kështuqë emri Hati ka kaluar në Aithi, dhe i është shtuar prapashtesa pellazge -op, dhe ende një prapashtesë tjetër -ia.


Ilirët....barbarë apo të mohuar

Le të flasim pak për pozitën dhe rolin e ilirëve në qytetërimin antik. Janë quajtur barbarë që banonin prapatokën apo periferinë e “qytetërimit” të vërtetë antik. Po çfarë ishte ky qytetërim antik? Nëse qytetërim do të thotë, qytete, tregti, organizim shtetëror, atëherë ilirët nuk ngeleshin mbrapa në asgjë.

Qytete. - Dhe qytete kishin! Të ndërtuara në pozita të sigurta, të fortifikuara; Pra, të zotët në artin e të ndërtuarit; dhe nëse vetë romakët mos t`i kishin djegur një pjesë të mirë të qyteteve (këtë e bënin zakonisht kur qytetet që pushtonin ia kalonin në bukuri Romës, si rasti i Kartagjenës) do zbulonim ashtu siç kemi zbuluar në Apolloni dhe Dyrrah, punime mermeri!

Punues druri e metali. - Tek druri arritën nivelin më të lartë, ndërtuan anijet më të shpejta në Adriatik; Dhe anijet nuk transportonin vetëm luftë, siç u pëlqente ilirëve, por dhe verë e grurë...

Minatorë të zotët, punues argjendi dhe ari. - Dhe këta nuk paskan pasur në përdorim monedhat?! Por çdo gjë me vlerë mund të shërbente si mjet shkëmbimi në këto raste, dhe monedha nuk ishte domosdoshmëria e vetme.

Tregtarë, prodhues vere, birre. - Artikujt më të shitur dhe ata më të përdorurit nga vetë ilirët. Dhe të prodhosh duhet teknikë, duhet lënda e parë, pra dalin dhe kultivues... Por duhen amfora për transportim, e megjithëse në fillim këtë artikull e importonin, më vonë ilirët e prodhonin vetë atë.

Bujq të zotët. - Ushqyen ushtarë pa pushim për shekuj me radhë; dhe nëse marrim në konsideratë terrenin e vështirë të Ballkanit, atëherë kanë qenë vërtetë të zotët.

Ushtarë! Më saktë, luftëtarë! - Karakteristika që do ti shoqërojë gjithmonë. Dhe këtu përkulën dhe vetë Romën e lavdishme me legjionet e saj të disiplinuara, por të kalbur në sistemin e saj politik. Mbrojtës të flaktë të lirisë së tyre, sistemi romak nuk i joshi kurrë (ai helen nuk u konsiderua kurrë rrezik për ekzistencën ilire, ata të vërtetët) deri në momentin kur iu imponua me dhunë.

Ilirët ripërtërinë shtyllën ku mbështetej sistemi romak, ushtrinë. Një ushtri skllevërish e bujqish, që u kthye me legjionet ilire në një ushtri të vërtetë që i siguroi Romës edhe disa shekuj jetë.

Organizimin shtetëror! - Mbreti, princi, kryeluftëtari. Ja ilirët! Të cilët nuk u joshën nga senati apo bulé-ja. Një ilir e jepte mendimin e votën e tij me shpatë.


Po polet e “qytetërimit” antik?

Roma me senatin e saj u kalb në korrupsion deri në momentin kur dhe vendosën që shpëtimi ishte një Perandor. Kurse Heladha, u zhduk falë demokracisë së saj përçarëse dhe jetoi vetëm jehona kontradiktore e legjendave dhe ndonjë doktrinë filozofike krejtësisht e papërshtatshme dhe pa dinamikë.

Kështu dhe i erdhi fundi lirisë ilire, nga një Romë e ripërtërirë në sistemin e saj, si e vetmja mënyrë për të shpëtuar, por dhe për të shtypur ilirët dhe popujt energjikë të veriut.

Shoqëria ilire është lënë mënjanë sepse antikiteti dominohet nga “shoqëritë” helene e ajo romake. E para plot kontradikta dhe e dyta një shoqëri pa identitet që ripërtërihej sa herë pushtonte krahina, duke iu marrë elemente shoqërore për të plotësuar tyrin.

Romakët nuk i kanë quajtur kurrë ilirët barbarë... Ilirët e jugut të organizuar prej shekujsh në shtete me vijueshmëri ishin më të qytetëruar sesa vetë romakët...

Ilirët e veriut, sidomos panonët kishin ngelur relativisht prapa, sepse malet e Bosnjës janë vërtet të vështira për t`u kapërcyer dhe sidomos si pasojë e sulmeve kelte pikërisht në çastet e shtetëzimit.

Do doja të përmendja se koncepti i mbretit `kushtetues` (sa mund të quhej atëherë) ka ardhur nga trojet shqiptare dhe u përhap me anë të Aleksandrit të Madh. Shumëkush harron që organizimi i mbretërisë maqedonase s`kishte kurrfarë lidhje me polet greke.

Ajo ishte identik me organizimin shtetëror të shteteve të tjera ilire e përderisa shembullin maqedonas e ndoqi Cezari e Augusti dhe e perfeksionoi Diokleciani për ta përcjelle deri në Evropën e sotme, fare mirë mund të themi se koncepti monarkik evropian është me origjinë të padiskutueshme shqiptare.

Punimet e mermerit

Punime mermeri dhe piktura të rrëmbyera apo shkatërruara.

Në këtë kohë Skopa,në krye të gjithë forcave etole, përshkoi Thesalinë, hyri në Maqedoni duke kaluar prishi të korrat e Pierrisë, bëri shumë plaçkë dhe në kthim iu drejtua Dionit. Hyri menjëherë në këtë qytet që e kishin zbrazur banorët, shkatërroi muret, banesat, gjimnazin, dogji portikët që rrethonin tempullin, shkatërroi gjithë kushtimet që kishin sjellë për zbukurimin e faltoreve ose për nevojat e veta besimtarët që mblidheshin këtu për panairet dhe, më në fund, përmbysi gjithë shtatoret e mbretërve...

Gjimnaz, tempull dhe faltore mbretërish, ja çfarë kishte një qytet iliro/maqedonas në atë kohë. Dhe në përgjithësi faltoret e mbretërve si rregull qëndronin në kryeqytet tek mbreti, në rastin tonë në Pelë. Por këta ilirë "barbarë të pagdhendur, e pa kulturë" i lejonin vetes të kishin shtatore në qytete çfarëdo!


...Marku hyri në Ambraki dhe i përzuri etolët pa u bërë gjë, por rrëmbeu shtatoret dhe pikturat që ishin në një numër të madh mbasi Ambrakia kishte qenë selia e Pirros. Përveç asaj, i dhuruan një kurorë ari prej njëqind e pesëdhjetë talentesh...

Në këtë rast, komandanti romak duhet të jetë mahnitur nga mermeri e arti ilir, ndryshe nuk do t`i rrëmbente. Duhet të kenë qenë vërtet "plaçkë e mirë", sepse ia vlente t`i ngrije deri në Romë. Pra, ose në Romë akoma nuk e njihnin punimin me mermer, ose ato që ndodheshin atje nuk mund të krahasoheshin për bukuri me ato të oborrit të Pirros, sepse ndryshe nuk do ia vlente barra të kalonin detin!

Dualizmi "i kulturuar vs barbar" ka një analogji me "besimtar vs i pafe".

Sikur p.sh. një mysliman që e konsideron të krishterin të pafe edhe pse për kah kuantiteti i drogimit qëndrojnë barabar, kështu heleni e konsideronte ilirin barbar jo pse nuk kishte kulturë, por pse nuk kishte kulturë helene.

Për helenin kulturë ishte vetëm kultura e tyre, çdo gjë e huaja ishte diçka që nuk ekziston, edhe pse teatri, faltorja, kështjella e gjëra tjera shiheshin me sy ato për helenin nuk ekzistonin sepse truri ua kapte vetëm gjërat e veta

Komunikimi përmes letrave

Njëra nga mënyrat e komunikimit të ilirëve ishte edhe ai përmes letrave. Këtë gjë e bënte mbretëresha Teutë sidomos kur donte t`i dërgonte urdhra ushtrisë që ndodhej larg1. Por duhet të mendojmë që nuk është ky i vetmi rast kur oborri ilir përdorte letrat për të komunikuar. Këto letra që dërgoheshin kilometra larg nga oborri duhej të kenë mbajtur patjetër shenjat e mbretëreshës apo mbretit.

Teuta nuk ka qenë e para që ka përdorur letrat por që me Agronin e babanë e tij letra duhet të jetë futur si rezultat i konsolidimit dhe rëndësisë që mori mbretëria Ilire nën dinastinë ardiane. Shenjat duheshin për të vërtetuar origjinalitetin e letrave. Në një oborr, sidomos ai i Teutës, mund të bëhej pre shumë lehtë e abuzimeve me këto letra mbretërish që përmbanin urdhra.

Por dokumenti bëhej i pavlefshëm edhe kur mbante vulën e mbretit, kjo në rastin kur mbreti nuk dinte të lexonte dhe dashakeqësit mund të manipulonin urdhrat e mbretit sipas dëshirës, falë injorancës së tij. Në rastin e Teutës ajo ja dërgonte këto letra një nga komandantëve të saj, Skerdilaidit.

Nëse një komandant dinte të lexonte po ashtu edhe mbretëresha nuk mund ngelej mbrapa. Kjo sepse mund ta humbte shumë shpejt fronin sidomos kur në oborr ambicia ishte e madhe, si në rastin e Demetër Farit.

Mundesuar nga PRedaTor per ESportsKosova.com/forum

Vendbanimet parahistorike të Therandës

Vendbanimet në lokalitetin e Therandës me sa dihet dallojnë nga parahistoria - koha e neolitit. Dëshmi për këtë janë gërmadhat e shumta që gjenden në lokalitete të ndryshme të komunës. Më karakteristike janë gërmadhat ende të pa hulumtuara në mes të fshatrave Sopi dhe Reqan, në vendin e quajtur Dubyqak. Lokalitet i pasur arkeologjik është edhe vendi i quajtur Hisar që gjendet pranë magjistrales Therandë - Prizren. Gërmimet arkeologjike në lokalitetin Hisar, po japin rezultate të rëndësishme në kulturën parahistorike, mesjetare e deri te depërtimet e para osmane në këto vise. Përveç objekteve lëvizëse, në Hisar janë gjetur edhe objekte arkitektonike. Në Hisar, sikurse edhe në shumë lokalitete arkeologjike të Shqipërisë e në vise të tjera të Kosovës, dëshmohet ilirizimi dardan. Kultura e Hisarit gërshetohet me kulturat e Ballkanit Qendror me ato të viseve bregdetare. Hisari është një kompleks vendbanim që i takon kohës së enolitit e të kohës së hekurit.

Janë bërë edhe zbulime të tjera arkeologjike të periudhave të ndryshme historike edhe në vendbanimet tjera. Janë zbuluar sidomos tuma ilire në shumë vendbanime të kësaj komune. Territori i komunës së Therandës është bazen i rëndësishëm arkeologjik. Pothuajse në çdo lokalitet të vendbanimeve të sotme ka gjurmë të vendbanimeve të vjetra të periudhave të ndryshme. Janë gjetur edhe gjurmë të shumta të kulturës materiale. Popullsia, vendbanimet dhe në tërësi treva e kësaj komune sikurse edhe trevat tjera shqiptare gjatë të kaluarës historike nga pushtuesit e ndryshëm pësuan mjaft. U vranë, masakruan, dëbuan nga vendlindja etj. me mijëra banorë. Shumë vendbanime u shkatërruan, rrënuan, u dogjën etj., Mirëpo, përherë popullata e kësaj treve në mënyrë dinjitoze i bëri rezistencë çdo pushtuesi, okupuesi e sulmuesi. Tregoi heroizëm të vërtetë. Përkundër të gjitha atyre sulmeve, pushtuesve e sunduesve barbarë e ruajti identitetin kombëtar deri në ditët e sotme.

Në këtë trevë banonin dardanët, fis ilir. Kosova në antikë quhej Dardani. Territori i Dardanisë antike përfshinte edhe Shkupin, Velesin, Kumanovën e Nishin e sotëm.
Pushtimet romake shkaktuan shumë pasoja, jo vetëm nga aspekti politik, por edhe ekonomik. Në këtë drejtim pësuan vendbanimet, posaçërisht ato të fortifikuara, që ishin të njohura në atë kohë, dhe fortifikatat mbrojtëse të popullatës iliro-dardane. Gjatë luftërave të gjata kundër ilirëve romakët shkatërruan shumë vendbanime ilire. Pas sundimit romak, përkatësisht bizantin, pastaj një kohë edhe bullgar, tokat shqiptare nga fundi i shekullit XII pjesërisht u pushtuan nga serbët.

Stefan Dushani, gjatë shek. XIV në perandorinë e vet përfshiu edhe pjesën më të madhe të tokave shqiptare. Hapësira shqiptare vazhdimisht vinte duke u ngushtuar. Pasi erdhi në pushtet, ky sundimtar nëpërmjet kishës filloi edhe përndjekjen dhe persekutimin e shqiptarëve katolikë. Nëpërmjet të fesë mundohej të bënte asimilimin e popullatës shqiptare. Në këtë periudhë të sundimit mesjetar serb u-bë edhe përvetësimi i kishave katolike shqiptare. Me ardhjen e sllavëve, edhe në këto treva harta toponomastike e kësaj treve ndryshoi fytyrë rrënjësisht.

Shumë emërtime të vjetra iliro-shqiptare të vendbanimeve, të personave dhe të tjera u
zëvendësuan me emërtime të reja sllave. Dëshmitë e shumta historiografike dëshmojnë edhe për praninë e etnosit shqiptar në këto treva gjatë mesjetës që edhe më parë ka jetuar në mënyrë të vazhdueshme deri në ditët e sotme. Në Betejën e. Kosovës kundër turqve, më 1389, këto treva ranë në sundimin osman. Shqiptarët morën pjesë aktive në anën e koalicionit Ballkanik. Pushtimi osman nuk e ndryshoi në thelb fizionominë e strukturës etno-kulturore të nacionalitetit shqiptar në Kosovë dhe Rrafshin e Dukagjinit, megjithatë solli në vete ndryshime të rëndësishme në planin politik, ekonomik, shoqëror e ideologjik. Defterët osman, shënimet e udhëpërshkruesve të ndryshëm gjatë sundimit osman e burime të tjera japin shënime të rëndësishme jo vetëm për trevat shqiptare dhe më gjerë, por edhe për territorin e komunës së sotme të Therandës.

Gjatë kësaj periudhe, Theranda, por edhe vendbanimet tjera të kësaj komune, kanë luajtur një rol me rëndësi, pasi që ka pasur një pozitë të mirë gjeostrategjike. Një kontribut të madh banorët ë kësaj ane e kanë dhënë edhe gjatë luftërave të viteve 1688-1689, kur Pjetër Bogdani organizoi një kryengritje, ku mblodhi rreth 10 mijë kryengritës në luftë kundër PerandorisëOsmane.

Popullata e kësaj ane kishte marrë pjesë edhe në luftëra të tjera kundër pushtetit osman si në luftën e kryengritësve boshnjak në krye me Hysejn Gradashçeviqin në vitin 1831. Suksesi i boshnjakëve filloi me pjesëmarrjen e gjerë të shqiptarëve nga Kosova të cilët në masë të konsideruar ishin për luftë e çlirim kombëtar të shqiptarëve, në fillim me elemente të vetëqeverisjes lokale, çka në esencë ishte politika e lëvizjes së udhëhequr nga Mustafa pashë Bushati.

Ndër pasuesit më të dalluar të kësaj lufte kryengritëse ishte Mahmud pashë Rotulla, muhafiz i Nishit dhe pashë i Prizrenit, në kuadrin e të cilit ndodheshin fiset shqiptare të Suharekës, Astrazubit etj., radhët e të cilit luftuan kundër Vezirit të Madh në Kosovë në anën e boshnjakëve, e që kësaj radhe u thye.
Në kohën e Krizës Lindore, kur fqinjët e shqiptarëve, Serbia, Mali i Zi e Greqia përpiqeshin t`i pushtonin tokat shqiptare, si dhe me ndihmën e Fuqive të Mëdha deri diku edhe ia arritën qëllimit.

Në bazë të burimeve arkivore historike e të tjera, (të cilat fatkeqësisht janë të pakta), dëshmojnë se në ato territore të Sanxhakut të Nishit, që nga antika e deri në shekullin XIX, ekzistonte një vazhdimësi e popullsisë shqiptare. Mirëpo, sikurse edhe në territoret e tjera, edhe këtu kishte lëvizje të mëdha të popullsisë, sidomos asaj shqiptare. Kjo lëvizje ishte pasojë e imigrimit dhe e emigrimit të popullsisë, që ka qenë gjithnjë dukuri historike e kushtëzuar prej lloj-lloj shkaqesh, sidomos asaj ekonomiko-sociale dhe shoqërore, por shpeshherë edhe nga ai politik.

Duhet theksuar se shqiptarët deri kah fundi i shekullit XIX qenë banorë në shumicën e qyteteve, qytezave dhe fshatrave të Sanxhakut të Nishit e më gjerë. Shumica e familjeve shqiptare ishin përqendruar në Qarkun e Toplicës (Rrethi i Prokuplës, Dobriqit, Kosanicës dhe pjesë të Jabllanicës e të Pustarekës me Kurshumli), në Qarkun e Vranjës (pjesë të Rrethit të Pustarekës dhe Jabllanicës, Rrethi i Leskocit, Polanica, Gërdelica, Masurica, Pqinja, Inogoshtë etj.), si edhe në Qarkun e Nishit, disa edhe në atë të Pirotit. Banorë shqiptarë kishte edhe në vendet të tjera, sidomos në qytete, si p.sh. në Qupri, Paraqin, Uzhicë, Krushevc, Aleksinc, Karanovc (Kralevë) e deri te Beogradi.

Disa vendbanime, përbëheshin vetëm prej popullatës shqiptare, kurse disa të tjera, ajo ishte e përzier me popullatën serbe (diçka pak edhe me-atë çerkeze etj.). Popullata shqiptare në territoret e Sanxhakut të Nishit ishte e vendosur më tepër se në 700 vendbanime thjesht shqiptare dhe në ato të përziera. Sipas disa raporteve diplomatike, sidomos angleze e osmane, numri i tyre sillet rreth 250.000 banorë. Sipas një shënimi tjetër historik, thuhet se: gjatë viteve 1878-1912 pushteti serb, i okupoi (1878) dhe i serbizoi 714 fshatra shqiptare të Sanxhakut të Nishit. Sipas një statistike turke, pushteti serb asokohe i përvetësoi 48.000 shtëpi banimi, 43.300 stalla bagëtish, 18.000 hambarë drithërash, 48.000 magje buke. Prej çdo shtëpie pushteti serb plaçkiti prej 20 e deri 400 dele, prej 3 e deri në 50 lopë, afro 40.000 kuaj, 50.000 qerre e mjete tjera shtëpiake. I tërë drithi u plaçkit dhe kurrë për këtë grabitje terroriste nuk është debatuar në asnjë forum ndërkombëtar. Lidhur me krimet serbe në territoret e okupuara,
të cilat i legalizoi si të okupuara edhe Kongresi i Berlinit në bazë të dokumenteve angleze, serbe dhe turke dihet saktësisht se atëherë (1878-1912) prej viseve stërgjyshore janë spastruar 350.000 shqiptarë. Konsulli i përgjithshëm i Britanisë së Madhe në Selanik J.E. Blunt në raportin e tij drejtuar Foriegn Offisit, ndër të tjera shkruante: "Në Vilajetin e Kosovës ishin momentalisht 65.000 muhaxhirë të shpërngulur nga viset të cilat i ishin dorëzuar Serbisë dhe Bullgarisë.
Këta muhaxhirë ishin të vendosur në fshatrat e këtij Vilajeti (Kosovës): 11.000 në rrethin e Vushtrrisë, 17.000 në rrethin e Prishtinës, 13.000 në rrethin e Gjilanit, 16.000 në Sanxhakun e Shkupit dhe 8.000 në Sanxhakun e Jeni Pazarit (gjithsej 65.000)". Ne raport nuk janë përfshirë muhaxhirët e shpërngulur drejt në Turqi. Ndërsa, valiu i Vilajetit të Kosovës, Rifat Pasha në shkurt të vitit 1878 e kishte njoftuar anglezin Cooper se në Vilajetin e Kosovës në atë kohë kishte rreth 200.000 muhaxhirë të shpërngulur nga kazatë e Nishit, Kushumlisë, Leskocit, Vranjës etj. Pra, sipas shënimeve relevante të kohës del se numri i muhaxhirëve të vendosur në Vilajetin e Kosovës sillej rreth 200.000 -250.000.

Popullata shqiptare muhaxhirë e dëbuar nga Sanxhaku i Nishit gjatë dimrit të vitit 1877/78 u vendos kryesisht në fshatrat e Rrafshit të Kosovës, të Anamoravës, e më pak në pjesët tjera të Kosovës. Arsyeja e vendosjes, kryesisht rreth kufirit, ishte shpresa e tyre se së shpejti do të kthehen në vendlindje. Është i shumtë numri i vendbanimeve, ku u vendos popullata shqiptare muhaxhirë. Disa familje shqiptare të dëbuara nga Sanxhaku i Nishit u vendosën edhe në fshatrat e trevës së kësaj komune, siç ishin: Pojani (Popolani), Rrezja (Javori), Sopia, Taraxha (Tërrni), Mushtishti etj. Pas dëbimit të shqiptarëve me dhunë nga Sanxhaku i Nishit gjatë dimrit të viteve 1877-78 dhe pas vendimeve të Kongresit të Berlinit, sipas të-cilave këto territore shqiptare Sanxhaku i Nishit i Vilajetit të Kosovës, i jepeshin Serbisë. Kjo popullatë e Kosovës,
por edhe e trevës se Therandës merr pjesë aktive në organizimin e mbrojtjes dhe i
kundërshtojnë ato aneksime të tokave shqiptare dhe vendimin e Fuqive të Mëdha. Ajo ishte organizuar në mbrojtje të atdheut dhe kishte formuar Lidhjen e Prizrenit me nëndegët e saj më 10 qershor të vitit 1878. Në mbrojtje të tokave shqiptare nga pretendimet pushtuese të Serbisë, Malit të Zi e Greqisë, sërish treva e Therandës u bë arenë luftimesh, pasi që nëpër Therandë kalonte rruga kryesore për Prizren. Po në këtë rrugë ushtritë osmane u ndeshën me qëndresën heroike të luftëtarëve lë Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Më 23 prill 1881, ekspedita e Dervish Pashës arriti edhe në këto territore. Luftëtarët e Lidhjes luftuan me heroizëm të pashoq duke lënë të vrarë me mijëra ushtarë të Perandorisë Osmane.

Edhe pas Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Theranda me rrethinë luajti rol të rëndësishëm. Serish këto vise u bënë arenë luftimesh. Në kohën e lëvizjeve dhe kryengritjeve të viteve 1908-1912, Theranda u bë vend ku u ndeshën dy ushtritë, njëra që donte ta zgjaste sundimin e vet në trojet shqiptare dhe tjetra që mbronte pragun, dinjitetin dhe që luftonte për pavarësinë e tokave shqiptare. Në Kryengritjen e Përgjithshme të vitit 1912, Theranda me rrethinë dha një ndihmesë të madhe në rrugën për formimin e Shtetit të Pavarur Shqiptar.

Pas rënies së Perandorisë Osmane, më 28 Nëntor 1912, kur u shpall pavarësia e Shqipërisë, Kosova dhe pjesë të tjera shqiptare u okupuan nga ushtria serbe e malazeze. Ato menjëherë filluan të ndërmarrin aksione të përgjakshme të dhunës, të terrorit, të vrasjeve të popullatës shqiptare si myslimane ashtu edhe katolike. Ndër masat një eklatante ishte aksioni për ndërrimin e fesë së shqiptarëve në Kosovë e rrethinë dhe dëbimit të tyre nga atdheu për në Turqi, Shqipëri e gjetiu. Objektivi e tyre ishte spastrimi etnik i territoreve shqiptarë dhe serbizimi i tyre. Edhe në territorin e kësaj komune u ndërmorën masa te tilla, si p.sh. në fshatin Nishor më 19 shkurt 1913 u vranë dhe u prenë rreth 46 burra shqiptarë etj.

Edhe gjatë Luftës së Parë Botërore popullata e kësaj treve pësoi mjaft, si në vrasje, plaçkitje, punë të detyrueshme jashtë atdheut etj. Me riokupimin e këtyre trevave nga pushteti i Mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovene në vitin 1918, vazhdoi synimi i realizimit të planeve hegjemoniste - nacionalizimin dhe serbizimin e Kosovës. Tani, me qëllim të kolonizimit të Kosovës dhe dëbimit të shqiptarëve gjatë tërë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore zbatoi të ashtuquajturën reformë agrare. Në shumë vendbanime vendosi kolonë sllavë, e me atë krijoi koloni të reja sllave. Sipas shënimeve që posedojmë, në territorin e Rrethit të Podgorit prej vitit 1926-1938 janë vendosur 120 familje kolone me rreth 600 anëtarë. Sipas strukturës nacionale nga ata 595 ishin serbë, përkatësisht ortodoksë dhe 5 kroatë, përkatësisht katolikë. Mirëpo, ky numër është shumë më i madh, pasi që shumë kolonë që kishin ardhur si nëpunës, xhandarë
dhe të tjerë me detyra të ndryshme shtetërore nuk janë regjistruar. Sipas shënimit tjetër të Drejtoratit Agrar në Prizren, për Rrethin e Podgurit, deri më 31 dhjetor 1936, në komunat e atëhershme Suharekë, Sopi dhe Duhle ishte kjo gjendje: Tokë përfundimisht e kufizuar 2.851,14 ha, tokë e matur punuese 312,58 ha, e papunuar 1.946,53 ha, jo punuese 592,03 ha, tokë e ndarë: 105 kolonëve 1.247,68 ha, 1 vullnetari 9,81 ha, 22 vendasve 105,82 ha, 1 pronari të vërtetë 6,12 ha, 3 çifçinjve 1,29 ha, 13 pronarëve si ndërrim 10,35 ha, 1 shkolle fillore 1,08 ha, 5 kishave dhe manastireve 5,81 ha, 2 stacioneve të xhandarmërisë 5,90 ha. Gjithsej 153 familjeve të të interesuarve agrarë 1.393,89 ha. Tokë e mbetur për rrugë, hekurudha e lumenj 57,96 ha, utrina e kullota 778,57 ha, poseduesve faktik 5,46 ha, në dispozicion 615,21 ha,
shtëpi e oborre pa pronarë 3 dhe ndarja e tyre 2, shtëpi të ndërtuara nga shteti 20, nga vetë kolonët 53, familje kolone në të vërtetë të kolonizuara 98; tokë para ndarjes: komunale 2.582,75 ha, private 202,82 ha, e lëshuar-kaçake 65,57 ha.16
Në territorin e Komunës së Therandës kolonët u vendosën në këto vendbanime: Duhël, Grykos (Grejkoc), Gurrë (Studençan), Gjinoc, Topliçan (koloni), Leshan, Nepërbisht, Semetisht, Mushitsht, Rrashtan, Shirokë, Taraxhë (Tërn), Therandë (Suharekë), Ujmir (Savrovë) dhe Dushkajë (Dubravë).

Pas analizave të bëra nga pushteti në Klubin kulturor serb, në vitin 1937 dhe kur u kuptua se politika e asimilimit në territoret etnike shqiptare me popullsi kompakte nuk pati sukses, qeveria e Beogradit mori masa të tjera. Shqiptarët përmes reprezaljeve detyroheshin të emigronin në Turqi, në Shqipëri ose në një vend tjetër. Qarqe radikale në Serbi e në Mal të Zi, madje haptazi, këmbëngulnin që shqiptarëve t`u merrej e gjithë toka e tyre dhe të shpërnguleshin me detyrim në Turqi. Në të vërtetë, një pjesë e shqiptarëve emigroi në Turqi, por shumica dërrmuese mbeti në Kosovë dhe i bëri qëndresë presionit për asimilim ose për të emigruar. Në një raport të Ministrisë së Luftës të Beogradit të prillit 1939 thuhet: "Shqiptarët nuk janë të kënaqur me gjendjen e tyre në shtetin tonë. Ky është një fakt që nuk mund të mohohet. Fakti që atyre u është marrë toka si edhe forcimi tek ata i vetëdijes se në territorin tonë janë një element i
padëshirueshëm, është pa dyshim një pikënisje e favorshme për përhapjen e propagandës pro italiane. Kjo gjendje mund lë ndryshohet velëm në dy mënyra: ose ne duhet t`i dëbojmë sa të jetë e mundur më shpejt nga territori ynë, ose duhet të përmbushim kërkesat e tyre në drejtimin material".

Nga kjo mund të konstatojmë se, përkundër terrorit shtetëror serb, politikës kolonizuese e gjenocidit të vazhdueshëm që nga vjeshta e vitit 1912, shqiptarët i bënë ballë dhe organizuan qëndresë të pandërprerë kundër sundimit serb, duke ruajtur kështu identitetin dhe duke kundërshtuar spastrimin etnik dhe asimilimin. Në këtë drejtim ishin angazhuar në mase të madhe edhe popullata e komunës së Therandës.
Pas pushtimit të Mbretërisë Jugosllave, më 6 prill të vitit 1941, nga Koalicioni fashist Hillerian, territori i Kosovës u copëtua në tri pjesë. Një pjesë iu bashkua Shqipërisë, ndërsa një pjesë u pushtia nga Gjermania (Mitrovica, Besiana, Vushtnia etj.) dhe iu bashkuan Serbisë së Nediqit, kurse një pjesë tjetër (Kaçaniku, Vitia dhe një pjesë e territorit të Gjilanit, Presheva e Kumanova dhe Shkupi), iu bashkuan zonës pushtuese bullgare. Theranda me rrethinë në fillim ishte nën pushtimin italian, kurse pas kapitullimit të saj në vitin 1943 u vendosën trupat gjermane të cilatqëndruan deri në nëntor lë vitit 1944.

Shqiptarët e Kosovës morën pjesë aktivë në Koalicionin Antifashist. Ata krijuan organet e pushtetit dhe kishin institucionet e veta ushtarake e politike, si gjithë popujt tjerë të Ballkanit që luftonin fashizmin. Edhe treva e komunës së Therandës dha një kontribut të çmuar gjatë Luftës së Dytë Botërore në çlirimin e mbarë Kosovës. Mc qindra e mijëra të rinj nga kjo trevë kanë marrë pjesë në shumë fronte si në Sanxhak, Bosnje, Srem, Slloveni etj. Shumë prej tyre edhe u vranë në këto fronte e sidomos në Masakrën e Tivarit, ku u vranë me qindra djem të rinj nga rrethi i Therandës. Në Bujan të Malësisë së Gjakovës më 31 dhjetor 1943 deri më 2 janar 1944, përfaqësuesit e popullit të Kosovës vendosën për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë.

Në fund të Luftës së Dytë Botërore, edhe Kosova u çlirua me forca të veta, ajo u ripushtua nga forcat serbe. Më 8 shkurt të vitit 1945, në Kosovë, pushteti serb vendosi Administrimin Ushtarak, me qëllim të gjunjëzimit dhe nënshtrimit të popullit shqiptar të Kosovës. Në korrik të vitit 1945, në një kuvend të organizuar në Prizren, Kosovës, në vend të pavarësisë, përkatësisht të bashkimit me Shqipërinë, iu njoh vetëm autonomia e kufizuar në kuadër të Serbisë dhe Jugosllavisë dhe iu caktuan kufijtë e sotëm. Territoret Shqiptare u copëtuan nga Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia.

Kosova hyri sërish në një epokë të re të sundimit të Serbisë dhe të Jugosllavisë Socialiste. Menjëherë pas luftës filloi një rindërtim dhe zhvillim i ngadalshëm. Edhe pas kësaj periudhe, sidomos në vitet e pesëdhjeta dhe në fillim të atyre të gjashtëdhjeta filluan aksionet e mbledhjes së armëve dhe formave të tjera të presionit me qëllim të detyrimit të popullatës për shpërngulje në Turqi, e cila zgjati sidomos deri në Plenumin e Brioneve në vitin 1966. Mirëpo, edhe pas kësaj, trysnia ndaj popullit shqiptarë vazhdoi, por në forma të tjera.

Vetëdija shqiptare për liri e pavarësi gjithnjë rritej. Ata me ngulm gjithnjë e më të madh kërkonin njohjen e plotë të të drejtave të tyre kombëtare. Populli i Kosovës, por edhe i trevës së Therandës, kurrë nuk u pajtua me këtë gjendje të krijuar nën sundimin serbo-jugosllav. Ai vazhdonte përherë përpjekjet për çlirimin dhe bashkimin kombëtar. Në vitin 1968, rinia studentore e Kosovës, ku ishin të përfshirë edhe ata të komunës së Therandës organizoi demonstrata masive me kërkesën kryesore për Republikën e Kosovës.

Me ndryshimet kushtetuese në vitin 1969, e sidomos në vitin 1974, Kosova fitoi Kushtetutën e vet, si njëra ndër tetë njësitë federale jugosllave me përfaqësim në të gjitha organet dhe me të drejtën e vetos si gjashtë republikat tjera dhe Krahina e Vojvodinës, por pa të drejtë të shpalljes së Republikës. Pas kësaj filloi një fazë e re e zhvillimore dhe ndërtimit të Kosovës e në kuadrin e saj edhe të komunës së Therandës. U arritën rezultate të konsideruara të zhvillimit ekonomik, kulturor, arsimor, shëndetësor etj.

Qyteti i Therandës dhe fshatrat e saj fituan një fizionomi të re të zhvillimit dhe të ndërtimit. Ishte një fazë e transformimit në aspektin ekonomik, politik, shoqëror e tjerë.
Kjo gjendje e krijuar, nuk i shkonte përshtati pushtetit serb. Ai përherë synonte realizimin e planit të kahershëm për vendosjen e hegjemonisë dhe të krijimit të Serbisë së Madhe. Kështu, pushteti serbo-jugosllav, duke e shfrytëzuar gjendjen e krijuar politike në atë kohë në Jugosllavi, e sidomos pas demonstratave të rinisë, studentëve, punëtorëve etj., të Kosovës të vitit 1981, filloi aktivizimin e planeve të vela hegjemoniste të njohura më parë. Me metoda të ndryshme perfide mundohej edhe të pengonte zhvillimin ekonomik të Kosovës dhe të arriturat tjera. Ajo, me moton e kthimit të serbëve dhe malazezëve të shpërngulur nga Kosova, përdori masat më radikale të njohura ndaj rinisë e inteligjencës shqiptare, burgosjeve, vrasjeve, largimit nga puna
e deri të marrja e autonomisë dhe në fund edhe të zbatimit të terrorit ndaj popullatës shqiptare në vitet 1998-99. Më 28 mars 1989 e suprimoi autonominë e Kosovës, ndërsa në korrik të vitit 1990 e okupoi në mënyrë klasike Kosovën.

Shqiptarët e Kosovës, por edhe të disa nacionaliteteve të tjera, në këtë kontekst edhe të trevës së Therandës, kurrë nuk u pajtuan me gjendjen e krijuar, nën sundimin serbo-jugosllav. Ata i rezistuan hegjemonizmit serb në forma të ndryshme. Më 2 korrik 1990 delegatët e Kuvendit të Kosovës, ku kishte edhe nga komuna e Therandës shpallën Deklaratën Kushtetuese për pavarësinë e Kosovës nga Serbia. Me 7 shtator 1990, Kuvendi i Kosovës miratoi Kushtetutën e Republikës së Kosovës.

Në Kosovë ishte konsistuar pushteti i Republikës së Kosovës, i cili funksionoi paralel me
pushtetin serb. Komuna e Therandës ishte organ i tij.

Më 26-30 shtator të vitit 1991 në Kosovë, si edhe në komunën e Therandës u organizua
Referendumi, në të cilin qytetarët unanimisht ii deklaruan për pavarësi. Më 24 maj 1992 në Kosovë u mbajtën zgjedhjet e para shumëpartiake parlamentare dhe presidenciale.
Pushteti serb përherë shtonte dhunën dhe presionin në forma të ndryshme ndaj popullatës shqiptare, sidomos ndaj inteligjencës, studentëve, profesorëve e të tjerëve. Populli shqiptar, përkundër dhunës, terrorit, gjenocidit dhe të represionit serb ai përherë në forma të ndryshme të rezistencës iu kundërvu këtij represioni. Prijësit e lëvizjes kombëtare shqiptare ishin organizuar në forma të ndryshme dhe kishin ndërmarrë aksione të shumta kundër policisë serbe. Kishin organizuar dhe formuar njësi dhe formacione të ndryshme të mbrojtjes dhe të rezistencës. Në fund të vitit 1997, në formë publike dhe të organizuar si forcë ushtarake çlirimtare e rezistencës paraqitet UÇK-ja. Tani filloi një realitet i ri në Kosovë dhe një qasje e re e faktorit ndërkombëtar ndaj çështjes së Kosovës. UÇK-ja së shpejti u bë faktori kryesor i qëndresës shqiptare të armatosur që ndikoi edhe më tej në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës.

Platforma e Ushtrisë Çlirimtare ishte lufta për liri e pavarësi, e cila u zhvillua dhe u
përkrah nga mbarë populli shqiptar. Pushteti serb, policia, ushtria dhe paramilitarët e saj, përveç masakrave, vrasjeve, dhunimeve etj., ndaj popullatës shqiptare, ata filluan dëbimin masive të banorëve shqiptar nga vatrat e tyre. Popullata me dhunë u dëbua nga shtëpitë, u dërgua në Maqedoni, Shqipëri, Mal të Zi e gjetiu. E nga aty u shpërnda nëpër vende të ndryshme të botës. Popullata e komunës së Therandës, një pjesë e madhe kishte qëndruar dhe ishte strehuar nëpër male, duke bërë rezistencë në forma të ndryshme. Një pjesë e popullatës të kësaj komune kryesisht u dëbua në Shqipëri, e nga aty në shtetet tjera të botës. U bë një pastrim etnik i trevës së Kosovës, përkatësisht i komunës së Therandës.

Mirëpo, falë angazhimit dhe përkrahjes së forcave progresive botërore, Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Aleancës Veri-atlantike NATO-s, angazhimit dhe kontributit të Ushtrisë sonë Çlirimtare, popullatës në tërësi, ushtria, policia e forcat paramilitare serbe të mundura e lëshuan Kosovën, e bashkë me të edhe kriminelët dhe vendorët që kishin bashkëpunuar me ta.

Menjëherë, pas mbarimit të luftës, popullata shqiptare u kthye në vatrat e veta. Filloi një jetë e re në Kosovë dhe në komunën e Therandës. Atë jetë të lirisë që me mijëra vjet e dëshironim dhe për të luftonim. Edhe popullata e kësaj komune u kthye në vatrat e veta duke vazhduar jetën e re, në kushtet e reja të krijuara, në liri. Filloi faza e rindërtimit dhe e zhvillimit.

Pas kthimit të popullatës në shtëpitë e veta, ende pa filluar të arrijnë ndihmat nga Bashkësia Ndërkombëtare, banorët filluan punën rreth ndërtimit dhe meremetimit të shtëpive të banimit. Me fillimin e arritjes së ndihmave nga Organizatat Qeveritare dhe Organizatat Joqeveritare ndërkombëtare të shumë vendeve "të botës, puna në këtë drejtim u intensifikua edhe më shumë.Menjëherë, pas kësaj u bë konstituimi i organeve komunale në kushtet e reja të krijuara politike.

Tani, komuna e Therandës është një njësi territoriale-administrative në të cilën qytetarët realizojnë vetëqeverisjen e tyre në pajtim me dispozitat e Rregullores mbi vetëqeverisjen lokale të Kosovës nr. 2000/45. Pra, komuna rregullon dhe udhëheq çështjet publike në territorin e vet dhe siguron një jetë të qete dhe normale për të gjithë banorët e territorit të saj.

Mirëpo, lufta e fundit e agresorit serb në këtë komunë la pasoja të shumta. U vranë, masakruan, zhdukën etj., një numër i madh i banorëve të saj. Disa kufoma, përkatësisht varreza masive sot po zbulohen në vise të ndryshme të Serbisë. Armiku me këtë është munduar që t`i humbë gjurmët e krimeve të bëra ndaj popullatës civile. Në mesin e të vrarëve kishte fëmijë, pleq, plaka, gra, burra e të rinj. Ndërsa, u dogjën, shkatërruan, bombarduan apo u dëmtuan shumë objekte banimi, objekte ekonomike dhe ndihmëse, objekte shkollore, shëndetësore, publike, fetare etj. Disa fshatra të kësaj komune pësuan masakrat dhe rrënimet e treta dhe të katërta të pushtetit serb, duke filluar nga viti 1912 e deri në ditët e agresionit serb në vitet 1998/99.

Sipas shënimeve të KMDLNJ në Prishtinë të datës 6 prill 2000, të dhënat për periudhën janar 1998 - qershor 1999, nga sulmet e agresorit serb në këtë komunë është shkaktuar kjo gjendje:të vrarë 413, të plagosur 117, të arrestuar 140, të zhdukur 68, varreza masive 12, shtëpi të shkatërruara - djegura 4.216, shkolla të shkatërruara -dëmtuara 30, objekte shëndetësore të shkatërruara - dëmtuara 11, objekte fetare të shkatërruara - dëmtuara 19.
Ndërsa, duke u bazuar në shënimet e Lidhjes Demokratike të Kosovës, Sektori për Emigracion dhe Refugjatë, nga pasojat e luftës në Kosovë prej 28 shkurtit 1998 deri më 10 qershor 1999, në komunën e Therandës ishte kjo gjendje:Komuna kishte 81.075 banorë dhe 9.205 shtëpi, nga të cilat ishin të djegura 7.504 shtëpi. Të vrarë ishin 422 persona, prej të cilëve 82 janë dëshmorë, të plagosur 182 persona, të zhdukur
140 persona, të burgosur 142 persona, fëmijë jetim 548, shkolla të shkatërruara 27, xhami të shkatërruara 13 dhe ambulanca të shkatërruara 8.

Sipas shënimeve të Kuvendit komunal, përpos dy vendbanimeve, Sallagrazhdës dhe
Gelancës, të cilat ishin më pakë të dëmtuara, të gjitha vendbanimet tjera pësuan dëmtime shumë të mëdha. Shkalla e dëmtimeve për shumë vendbanime sillej nga 80-98%. Nga 11.855 shtëpi banimi 9.895 ishin të dëmtuara (djegura). Nga ky numër 3.508 të kategorisë së V-të, gati të gjitha të tjerat në kategorinë e IV-të dhe të Ill-të, ndërsa vetëm një numër i vogël kishin dëmtime më të vogël. Nga pasojat e luftës fondi blegtoral i sektorit privat është dëmtuar mbi 50%: numri i krerëve të bagëtive ka qenë para luftës 15.234, kurse tani është 7.322 krerë.

Mundesoi PRedaTor per ESportsKosova.com/forum

Ish kryeministrin kroat e fusin në burgun e grave

Ivo Sanader ish-kryeministri kroat i cili u arrestua me akuzën për korrupsion dhe gjendet në burgun e Remetinecit në Zagreb, ka kaluar në seksionin e grave të këtij burgu. Zyrtarisht bëhet e ditur se ai është dërguar aty për shkak të vështirësive që kishte për të përdorur banjën e meshkujve të cilat njihen si alla-turka.

Kjo pasi ka vrarë këmbën dhe kur kryen nevojat personale nuk mund të qëndrojë ulur. Ndërsa ato të grave janë të pajisura me tualet me ulëse.

Sipas rregullores vetëm ata persona që kanë probleme me sigurinë, transferohen në qelitë e femrave por kjo rregullore edhe mund të thyhet kur bëhet fjalë për një ish-kryeministër.

Sanader ka qenë për 6 vite kryeministër i Kroacisë nga 2003 në 2009, ndërsa pasi u arrestua në Austri , u ekstradua pasi kreu 220 ditë burg atje. [burimi/gjuhashqipe]